Wat is de poolcirkel? Uitleg over deze bijzondere breedtegraad

De poolcirkel is een denkbeeldige lijn op de aardbol die ligt op ongeveer 66°34′ noorderbreedte (de noordpoolcirkel) of zuiderbreedte (de zuidpoolcirkel). Binnen deze lijn komt de zon op zijn minst één dag per jaar helemaal niet op, en gaat de zon op zijn minst één dag per jaar helemaal niet onder. Dat maakt de poolcirkel een van de vijf grote breedtecirkels op aarde.

De ligging is geen willekeurig getal. De poolcirkel bevindt zich op precies de plek waar de kanteling van de aardas, ongeveer 23,5 graden, ervoor zorgt dat de zon op de langste dag van het jaar (de zomerzonnewende) nog net niet ondergaat, en op de kortste dag net niet opkomt. De poolcirkel en de keerkringen zijn dus elkaars logisch gevolg: ze bestaan allebei door die hellingshoek van de aardas.

Waar ligt de poolcirkel precies?

De noordpoolcirkel ligt op 66°34′ noorderbreedte. Dat is ruwweg de hoogte van Noord-Noorwegen, Noord-Zweden, Noord-Finland, IJsland, Groenland, Alaska en het noorden van Siberië. De zuidpoolcirkel ligt op dezelfde breedtegraad op het zuidelijk halfrond en loopt grotendeels door de Zuidelijke Oceaan en over Antarctica.

De exacte ligging van de poolcirkel verschuift heel langzaam. Dat komt doordat de kanteling van de aardas niet volledig vast staat. Over een periode van tienduizenden jaren schommelt die hellingshoek tussen ongeveer 22,1 en 24,5 graden. Op dit moment neemt de kanteling iets af, waardoor de poolcirkel elk jaar een paar meter richting de pool opschuift. In de praktijk is dit verschil voor mensen onmerkbaar.

Wat is de poolcirkel en wat merk je ervan?

Wie de poolcirkel overschrijdt, betreedt het gebied van de middernachtzon en de poolnacht. Op de dag van de zomerzonnewende (rond 21 juni op het noordelijk halfrond) staat de zon op de poolcirkel precies 24 uur boven de horizon. Ga je verder naar de pool, dan duurt die periode langer. Op de geografische noordpool zelf is de zon zes maanden boven de horizon en zes maanden eronder.

Het omgekeerde geldt voor de winter. Op de dag van de winterzonnewende (rond 21 december) gaat de zon op de poolcirkel niet op. Je zit dan in de poolnacht. In Noord-Noorwegen, zoals in Tromsø dat net boven de poolcirkel ligt, duurt die periode meerdere weken.

Verschil tussen poolcirkel, poolgebied en Arctisch gebied

De termen worden soms door elkaar gebruikt, maar ze betekenen niet hetzelfde. De poolcirkel is puur een geografische lijn op een breedtegraad. Het poolgebied (of Arctisch gebied) is een ruimer begrip en kan ook klimatologisch of ecologisch worden gedefinieerd, bijvoorbeeld als het gebied waar de gemiddelde temperatuur in de warmste maand onder de 10 graden Celsius blijft. Die grens valt niet altijd samen met de poolcirkel.

Antarctica is het continent dat volledig binnen de zuidpoolcirkel ligt. Het Arctisch gebied op het noordelijk halfrond is grotendeels oceaan, met aan de randen landen als Canada, Rusland, Noorwegen en Groenland.

Dag- en nachtlengte op de poolcirkel

De poolcirkel is de grens waarboven de bijzondere verschijnselen van dag- en nachtlengte optreden. Hier is een overzicht van wat je op en rond de poolcirkel ervaart:

• Zomerzonnewende (ca. 21 juni, noordelijk halfrond): de zon gaat precies 24 uur niet onder (middernachtzon).
• Winterzonnewende (ca. 21 december, noordelijk halfrond): de zon komt precies 24 uur niet op (poolnacht).
• Lente- en herfstevening: dag en nacht zijn vrijwel even lang, net als elders op aarde.
• Verder van de poolcirkel richting de pool: de periodes van middernachtzon en poolnacht worden steeds langer.

Op de evenaar is er nauwelijks verschil tussen de langste en kortste dag. Op de poolcirkel is dat verschil maximaal: van bijna geen daglicht in de winter tot geen duisternis in de zomer.

Waarom bestaat de poolcirkel?

De poolcirkel bestaat uitsluitend dankzij de hellingshoek van de aardas. De aarde staat niet rechtop ten opzichte van haar baan om de zon, maar is gekanteld met ongeveer 23,5 graden. Daardoor richt elk halfrond zich afwisselend meer of minder naar de zon, wat de seizoenen veroorzaakt. Op de breedtegraad van de poolcirkel is de kanteling net genoeg om in de zomer de zon een volle dag zichtbaar te houden, en in de winter een volle dag verborgen.

Zonder die kanteling zouden er geen poolcirkels, geen keerkringen en geen seizoenen bestaan. Dan zou de zon overal op aarde elke dag vrijwel even lang op en onder gaan.

De poolcirkel is dus geen fysieke grens die je op de grond ziet, maar een duidelijk meetbare lijn met grote gevolgen voor het leven boven die breedtegraad. Of je er nu voor de middernachtzon naartoe reist of gewoon wilt begrijpen hoe de aarde in elkaar zit: de poolcirkel laat zien hoe de hellingshoek van onze planeet letterlijk bepaalt wanneer het licht is en wanneer donker.