Wat is het noorderlicht? Oorzaak, kleuren en waar je het ziet

Het noorderlicht is een natuurverschijnsel waarbij gekleurde lichtbanden en -gordijnen aan de nachtelijke hemel verschijnen, vooral boven de poolgebieden. Het ontstaat doordat geladen deeltjes van de zon botsen met gasmoleculen in de atmosfeer van de aarde. Het resultaat is een spectaculair lichtspel in groene, rode, paarse en soms blauwe tinten dat soms urenlang zichtbaar is.

Hoe ontstaat het noorderlicht precies?

De zon stoot voortdurend stromen van geladen deeltjes uit, voornamelijk elektronen en protonen. Dit heet de zonnewind. De aarde heeft een magnetisch veld (de magnetosfeer) dat de meeste van deze deeltjes afbuigt. Maar aan de polen is het magnetisch veld zwakker en trechtervormig, waardoor deeltjes daar wél de atmosfeer kunnen binnendringen.

Als die deeltjes hoog in de atmosfeer botsen met zuurstof- en stikstofatomen, raken die atomen tijdelijk “opgewonden”: ze nemen extra energie op. Die energie geven ze vrijwel meteen weer af, en dat doen ze als licht. Zo ontstaat het gloeien dat je als noorderlicht ziet. De hoogte waarop dit gebeurt ligt doorgaans tussen de 100 en 300 kilometer boven de grond.

Waar komen de verschillende kleuren vandaan?

De kleur van het noorderlicht hangt af van welk gas er oplicht en op welke hoogte de botsing plaatsvindt:

• Groen is de meest voorkomende kleur. Die ontstaat als geladen deeltjes botsen met zuurstof op een hoogte van ongeveer 100 tot 150 kilometer.
• Rood verschijnt hoger in de atmosfeer, boven de 200 kilometer, ook door zuurstof. Rood noorderlicht is zeldzamer en lang niet altijd met het blote oog te zien.
• Blauw en paars ontstaan door botsingen met stikstof, meestal op lagere hoogten.
• Roze en wit zijn mengsels van meerdere kleuren en verschijnen soms aan de onderkant van een gordijn.

De kleuren zijn niet willekeurig: ze zijn direct gekoppeld aan de scheikundige samenstelling van de atmosfeer op die hoogte. Dat is ook waarom het noorderlicht op andere planeten, zoals Jupiter en Saturnus, andere kleuren heeft.

Wat is het verschil tussen het noorder- en zuiderlicht?

Het zuiderlicht (aurora australis) is hetzelfde verschijnsel, maar dan op het zuidelijk halfrond. Beide ontstaan op exact dezelfde manier. Het noorderlicht (aurora borealis) is bekender omdat er meer bewoonde gebieden en toeristische bestemmingen in het noorden liggen. Het zuiderlicht is voornamelijk zichtbaar boven Antarctica en het zuidelijkste punt van Zuid-Amerika en Australië.

Wanneer en waar is het noorderlicht zichtbaar?

Het noorderlicht is het best te zien in de zogenoemde “auroraring”, een gordel rondom de magnetische noordpool. Landen als Noorwegen, IJsland, Finland, Zweden, Canada en Alaska liggen in of vlakbij deze gordel. De beste kans heb je van september tot en met maart, als de nachten lang en donker zijn. Een heldere, wolkenloze hemel ver van kunstlicht is een vereiste.

Hoe sterker de zonnewind, hoe verder naar het zuiden het noorderlicht zichtbaar kan zijn. Bij zogenaamde geomagnetische stormen, uitgelokt door grote zonnevlekken of zonnevlammen, is het verschijnsel soms zelfs boven Nederland, België of het noorden van Duitsland te zien. Dit is bijzonder en gebeurt niet elk jaar.

Heeft de zon invloed op de intensiteit?

Ja, sterk. De zon heeft een cyclus van ongeveer elf jaar, met periodes van meer en minder zonneactiviteit. Rond het zogenaamde zonnemaximum zijn er meer zonnevlekken en vlammen, wat leidt tot sterkere en frequentere auroravorming. Astronomen verwachten dat het huidige zonnemaximum rond 2025 zijn piek bereikt, waardoor de kans op intensief noorderlicht de komende jaren groter is dan gemiddeld.

Waarom beweegt het noorderlicht?

Het lijkt alsof het licht danst of golft. Dat komt doordat de stroom van geladen deeltjes niet constant is: die varieert voortdurend in sterkte en richting. De magnetische veldlijnen trillen mee, en dat zie je terug in de beweging van de lichtgordijnen. Soms zie je trage, brede banden; soms razendsnelle flikkeringen die maar enkele seconden duren.

Het noorderlicht is dus in de kern geen mysterie, maar wel een van de mooiste demonstraties van wat er gebeurt als de zon, het aardmagnetisme en de atmosfeer samenwerken. Als je het ooit live wilt zien, is het noorden van Noorwegen of IJsland in een donkere winternacht de meest betrouwbare keuze.