Het landkaartje: de vlinder met twee gezichten

Een landkaart verwacht je op een muur of in een atlas, niet in je tuin. Toch vliegt er in Nederland een vlinder rond die precies die naam draagt. Het landkaartje is een van de meest bijzondere vlinders van ons land, omdat het er in de zomer totaal anders uitziet dan in het voorjaar. Wie dit vlindertje voor het eerst ziet, denkt bijna naar twee verschillende soorten te kijken. Dat maakt het zo’n opvallende verschijning tussen de andere vlinders.

Twee generaties, twee uiterlijkheden

Elk jaar verschijnt het landkaartje twee keer. De eerste generatie vliegt van half april tot eind juni. Die vlinders hebben een roodoranje bovenkant met zwarte vlekken. Ze lijken daarmee sterk op een klein tortoiseshell of een kleine vos. De tweede generatie vliegt van begin juli tot half september en ziet er heel anders uit. De bovenkant is dan zwartbruin met witte vlekken en strepen. Die tekening doet denken aan de lijnen en grenzen op een oude landkaart. Dat is ook precies waarom deze vlinder zijn naam heeft gekregen. De onderkant van de vleugels is bij beide generaties bruin met een patroon van lichte lijnen, wat zorgt voor een goede camouflage als de vlinder op een blad zit met gesloten vleugels.

Waar het landkaartje leeft en wat het eet

De rupsen van dit vlindertje leven bijna uitsluitend op brandnetel. Dat maakt plekken met veel brandnetels erg aantrekkelijk voor deze soort. Denk aan bosranden, bermen, tuinen en oevers van sloten. De vlinders zelf zoeken nectar, vooral ’s morgens vroeg en laat in de middag. Ze bezoeken daarvoor verschillende bloemen, zoals bramen, distels en vlier. De mannetjes verdedigen een territorium en zitten vaak op een vaste stek om rivalen weg te jagen. Ze reageren op alles wat voorbijkomt, zelfs op voorbijvliegende vogels of mensen die te dicht in de buurt komen. Dit gedrag zie je goed als je rustig bij een struik of bosrand gaat zitten en de tijd neemt om te observeren.

Verspreiding en stand in Nederland

Het landkaartje komt voor in grote delen van Europa en Azië. In Nederland is het een gewone soort, die op veel plekken te vinden is waar brandnetels groeien. De vlinder heeft de afgelopen decennia zijn areaal zelfs uitgebreid naar het noorden van Europa, wat samenhangt met veranderingen in het klimaat. In Nederland is de soort al lang aanwezig en vrij stabiel in aantal. Toch zijn er regionale verschillen. Op plekken waar bermen en slootkanten worden gemaaid op het verkeerde moment, verdwijnen de rupsen voordat ze zijn uitgevlogen. Een later maaimoment of het laten staan van stroken met brandnetel helpt deze vlinder om zich goed te handhaven.

Zo herken je dit vlindertje in het wild

Het herkennen van de soort vraagt even oefening, omdat de voor en najaarsvariant zo sterk van elkaar verschillen. De voorjaarsvlinder heeft een spanwijdte van ongeveer 28 tot 34 millimeter en is daarmee vrij klein. De zomervlinder is iets groter en heeft die opvallende zwartbruine tekening. Een handige tip: kijk altijd naar de onderkant van de vleugels. Die is bij beide generaties vergelijkbaar en toont een fijn patroon van bruine tinten met lichte aderen, wat inderdaad aan een kaart doet denken. Als je een vlinder ziet zitten op een brandnetel of in de buurt ervan, is de kans groot dat je naar dit soort kijkt. Met een beetje geduld en een goede velddeterminatiegids ben je er snel uit.

Veelgestelde vragen

Waarom ziet de zomervlinder er zo anders uit dan de voorjaarsvlinder?
Het verschil in uiterlijk tussen de voor en zomervlinder van het landkaartje wordt veroorzaakt door daglengte en temperatuur tijdens de ontwikkeling van de rups en pop. In het voorjaar zijn de dagen kort en koel, wat leidt tot een roodoranje patroon. In de zomer zijn de omstandigheden anders, waardoor de vlinders donkerbruin met witte vlekken worden. Dit verschijnsel heet seizoenspolymorfisme.

Hoe lang leeft een volwassen vlinder van deze soort?
Een volwassen vlinder van het landkaartje leeft gemiddeld twee tot drie weken. In die tijd zoekt hij nectar, paart hij en legt het vrouwtje eitjes op brandnetelplanten. De soort overwintert als pop, niet als volwassen vlinder.

Kan ik dit vlindertje aantrekken in mijn tuin?
Ja, je kunt het landkaartje naar je tuin lokken door een hoekje met brandnetels te laten staan. Dat is de enige waardplant voor de rupsen. Voeg daar nectarplanten aan toe zoals bramen, distels of vlinderstruik, dan heb je zowel voedsel voor de rupsen als voor de volwassen vlinders.

Is het landkaartje een beschermde soort in Nederland?
Het landkaartje staat in Nederland niet op de rode lijst van bedreigde vlindersoorten. Het is een relatief gewone soort die op veel plekken voorkomt. Toch profiteert de soort wel van natuurvriendelijk beheer, zoals later maaien van bermen en het bewust laten staan van brandnetelplanten.