Hoe is de kerstman ontstaan? De geschiedenis achter het rode pak

De kerstman zoals we hem nu kennen, is ontstaan uit een mix van middeleeuwse heiligenverhalen, Europese volkstradities en Amerikaanse commerciële cultuur. Het begint allemaal bij een echte persoon: Sinterklaas, of officieel de heilige Nicolaas van Myra, een bisschop die leefde in de vierde eeuw in wat nu Turkije is. Zijn verhaal verspreidde zich over eeuwen en continenten, totdat het uiteindelijk uitkwam op een grote, vrolijke man in een rood pak met een witte baard.

De heilige Nicolaas: de echte oorsprong van de kerstman

Nicolaas van Myra was een bisschop die bekendstond om zijn vrijgevigheid. Volgens overlevering gaf hij anoniem goud aan arme families, zodat hun dochters konden trouwen zonder een schuld achter te laten. Na zijn dood in de vierde eeuw werd hij heilig verklaard en groeide hij uit tot een van de populairste heiligen in Europa. Op zijn feestdag, 6 december, kregen kinderen in veel landen cadeautjes, snoep of fruit.

Via handelaren en pelgrims verspreidde de verering van Nicolaas zich door heel Europa. In Nederland en Duitsland groeide hij uit tot de bekende Sinterklaas, een bisschop op een paard die ’s nachts door schoorstenen cadeautjes gaf aan brave kinderen. Dit figuur reisde mee met de eerste Nederlandse kolonisten naar Amerika, waar zijn naam langzaam veranderde van “Sint Nikolaas” naar “Sinterklaas” en uiteindelijk naar “Santa Claus”.

Hoe is de kerstman ontstaan in Amerika?

In de Verenigde Staten kreeg het figuur van Santa Claus zijn eigen leven. In 1823 verscheen het beroemde gedicht “A Visit from St. Nicholas”, beter bekend als “‘Twas the Night Before Christmas”. In dit gedicht rijdt een dikke, vrolijke Sint Nicolaas op een slee met rendieren en daalt hij via de schoorsteen naar beneden om cadeautjes te brengen. Dit gedicht legde de basis voor veel van de kenmerken die we nu aan de kerstman koppelen: de slee, de rendieren, de schoorsteenroute en de jollige persoonlijkheid.

Rond diezelfde tijd tekende illustrator Thomas Nast voor het tijdschrift Harper’s Weekly tientallen afbeeldingen van Santa Claus. Tussen 1863 en 1886 tekende Nast hem telkens iets dikker, vrolijker en herkenbaar in een donker pak. Hij voegde ook elementen toe als de Noordpool als woonplaats en een lijst met brave en stoute kinderen. Nast’s versie had nog geen eenduidig kleur, maar de figuur was duidelijk aan het vormen.

Heeft Coca-Cola de kerstman uitgevonden?

Een hardnekkig misverstand is dat Coca-Cola in 1931 de kerstman in een rood pak heeft uitgevonden. Dat klopt niet helemaal. Illustrator Haddon Sundblom tekende dat jaar een warm, vriendelijk portret van Santa Claus in een rood pak voor een reclamecampagne van Coca-Cola, maar rode pakken kwamen al voor in eerdere afbeeldingen. Wat Sundblom wél deed, was het beeld wereldwijd populariseren. Zijn kerstman was menselijk, warm en herkenbaar. Niet eng of mysterieus, maar een vriendelijke grootvader-figuur. Die campagne liep tientallen jaren en hielp dit beeld vastzetten als het standaardplaatje van de kerstman.

De kerstman komt naar Europa terug

Het is een bijzonder omgekeerd verhaal: een Europese heilige reist mee naar Amerika, wordt daar omgevormd tot Santa Claus, en keert daarna als kerstman terug naar Europa. Vanaf de tweede helft van de twintigste eeuw won de kerstman aan populariteit in landen als Duitsland, Frankrijk en ook Nederland. Dit zorgde soms voor spanning met bestaande figuren als Sinterklaas in Nederland of het Christkind in Duitsland, dat van oudsher de cadeauts bracht op kerstavond. De kerstman drong die rol langzaam binnen, mede door Amerikaanse films, televisie en internationale merken die het beeld verspreidden.

Wat maakt de kerstman zo herkenbaar?

De kenmerken die we nu koppelen aan de kerstman zijn dus het resultaat van eeuwen aan toevoegingen:

• Het rode pak met witte bontkraag: populair gemaakt door Sundblom’s Coca-Cola campagne, maar al eerder aanwezig in Europese tradities.
• De witte baard en het dikke postuur: beïnvloed door het gedicht uit 1823 en de tekeningen van Thomas Nast.
• De rendieren en de slee: afkomstig uit hetzelfde gedicht van 1823.
• De Noordpool als woonplaats: toegevoegd door Nast in zijn illustraties.
• De schoorsteenroute en de zak met cadeautjes: deels terug te voeren op Europese Nicolaas-tradities.

De kerstman is kortom geen uitvinding van één persoon of bedrijf. Hij is een langzaam gegroeid volksfiguur, opgebouwd uit eeuwen aan heiligenverering, volksvertellingen, literatuur en illustraties. Van een Turkse bisschop in de vierde eeuw tot het vertrouwde gezicht dat elke december op posters, verpakkingen en televisieschermen verschijnt: het is een van de meest succesvolle figuren in de wereldwijde populaire cultuur.